Zespół Cornelii de Lange (CdLS)

Choroba rzadka to nie tylko diagnoza – to proces. Najczęściej długi, pełen niepewności, szukania odpowiedzi, konsultacji i często poczucia, że „coś jest nie tak”, ale nikt nie potrafi powiedzieć co. To brzmi jak odyseja, jednak nie pełna przygód, a ciężkich doświadczeń diagnostycznych. Rodzice intuicyjnie widzą, że rozwój dziecka przebiega inaczej. Lekarze szukają przyczyn w bardziej znanych jednostkach. Dziecko trafia od specjalisty do specjalisty. A czas płynie.

Zespół Cornelii de Lange jest jedną z tych chorób, które potrafią „umknąć” w diagnostyce – szczególnie w łagodniejszych postaciach. Jednocześnie jest to jednostka, która – rozpoznana wcześnie – pozwala na realne wdrożenie opieki i poprawę jakości życia dziecka i całej rodziny.

W ostatnich latach nastąpił duży postęp w rozumieniu tej choroby – zarówno na poziomie genetycznym, jak i klinicznym. Dzięki temu CdLS przestaje być „tajemniczym zespołem wad”, a staje się rozpoznawalnym spektrum zaburzeń, które można świadomie prowadzić.

Jest to zespół wad wrodzonych należący do grupy kohesinopatii. Choroby te wynikają z zaburzeń funkcjonowania kompleksu kohezyny. Kohezyna to kompleks wielobiałkowy (grupa białek współpracujących ze sobą), który działa jak molekularny pierścień, "spinacz" lub "klej" dla chromosomów. Bierze też udział w naprawie DNA i regulacji genów.

Synonimy

• ang. Cornelia de Lange syndrome (CdLS)
• ang. Brachmann-de Lange syndrome (BdLS)
• zespół Cornelii de Lange

Numery w klasyfikacjach:

ICD-10:
Q87.1 – Zespoły wad wrodzonych związane głównie z niskim wzrostem (obejmuje zespół Cornelii de Lange)

OMIM:

• 122470 – Cornelia de Lange syndrome type 1 (NIPBL)
• 300590 – CdLS type 2 (SMC1A)
• 610759 – CdLS type 3 (SMC3)
• 614701 – CdLS type 4 (RAD21)
• 300882 – CdLS type 5 (HDAC8)

ORPHA: 199

Rozpowszechnienie

Aktualne dane wskazują na częstość około 1:10 000 – 1:30 000 żywych urodzeń, przy czym rzeczywista liczba pacjentów może być większa. Wynika to z faktu, że łagodne postacie nie są rozpoznawane. Ponadto objawy zespołu mogą być niespecyficzne i dopiero diagnostyka genetyczna zwiększa wykrywalność.

Przyczyny i dziedziczenie

CdLS wynika z zaburzeń funkcjonowania kompleksu kohezyny, który odpowiada za prawidłową organizację chromatyny i regulację ekspresji genów. Współczesne badania pokazują, że problem nie dotyczy tylko „struktury DNA”, ale przede wszystkim tego, które geny są włączane i wyłączane podczas osobniczego rozwoju. Zjawisko to tłumaczy dużą zmienność objawów CDLS – nawet u pacjentów z tą samą mutacją. 

GEN	DZIEDZICZENIE	CZĘSTOŚĆ	OBRAZ KLINICZNY
NIPBL	AD	60–70%	cięższy fenotyp, wyraźne cechy dysmorficzne
SMC1A	sprzężone z X	rzadki	łagodniejszy przebieg, więcej objawów neurologicznych
SMC3	AD	rzadki	łagodny fenotyp
RAD21	AD	bardzo rzadki	zmienny przebieg
HDAC8	sprzężone z X	rzadki	zaburzenia rozwoju + neurologiczne
BRD4	AD	bardzo rzadki	nowo opisywany fenotyp CdLS-like

Objawy CDLS

CdLS to choroba wielonarządowa, a jej objawy zmieniają się wraz z wiekiem. Zauważa się, że pacjenci z zespołem COrnelii de Lange wykazują pewne podobieństwo do siebie, szczególnie gdy rozpatrujemy cechy dysmorficzne w obrębie twarzy i ciała.

Dysmorfie to często pierwsze oznaki zespołu, które zwracają uwagę. Z wiekiem cechy te mogą się zmieniać, ale pozostają rozpoznawalne. 

W okresie noworodkowo-niemowlęcym niepokojącymi sygnałami powinny być: poród przedwczesny, cichy płacz noworodka, niska masa urodzeniowa - poniżej 2,5kg, zaburzenia oddychania, trudności z karmieniem (utrudnione ssanie i połykanie, ulewania i wymioty), przykurcze kończyn, częste zapalenia płuc i oskrzeli, obrzęk wokół oczu, długie, podwinięte rzęsy. 

Już wtedy obserwuje się także charakterystyczne rysy twarzy nasilające się wraz z upływem czasu: 

• małogłowie - mikrocefalia, 
• niska tylna linia włosów; 
• niskie czoło; 
• łukowate, krzaczaste, wyraźne, połączone ze sobą brwi (synophrys), jakby narysowane kredką; d
• ługie, gęste, podkręcone rzęsy; 
• kości oczodołowe i jarzmowe są słabo rozwinięte; 
• nisko osadzone małżowiny uszne; 
• szeroki i zadarty w górę nos, z zapadniętą nasadą; 
• mała szczęka, 
• wąskie usta, z gładką, wydatną górną wargą i kącikami skierowanymi w dół (usta karpiowate); wydatna rynianka wargowa; możliwy rozszczep wargi; 
• mały podbródek, mała szczęka - mikrognacja; 
• zasinienie skóry wokół oczu, nosa, ust; 
• krótka szyja; 
• wady zgryzu: szeroko rozstawione zęby, zgryz otwarty, rozszczep podniebienia, zeszlifowane zęby, ubytki zębowe, próchnica spowodowana częstymi wymiotami i refluksem żołądkowo-przełykowym;
• zniekształcenia kończyn: krótkie kończyny (fokomelia), deformacje dystalnych części rąk np. brak przedramienia lub obu przedramion, brak rąk, 
• zniekształcenia palców, zrośnięcie palców (syndaktylia), dłonie przypominające szczypce raka (rozszczepione dłonie), zarośnięcie 2. i 3. palców stóp, krótki i "podwinięty" 5. palec; nisko osadzone kciuki, palce dodatkowe (polidaktylia); u starszych dzieci i dorosłych zauważalne małe ręce i stopy; 

Następnie zauważa się pozostałe nieprawidłowości wielonarządowe. Należy pamiętać, że:

• dzieci nauczą się chodzić, jednak w zależności od typu, może nauka trwać kilka lat; nadmierne owłosienie ciała (hirsutyzm), zwłaszcza w części krzyżowej pleców i na nogach; 
• występują też problemy z układem pokarmowym: refluks żołądkowo-przełykowy, wymioty i ulewania, zaparcia, biegunki, wzdęcia, 
• obserwuje się częste infekcje układu oddechowego - zwłaszcza oskrzeli i płuc, 
• dochodzi do opóźnienia rozwoju psycho-fizycznego, maksymalny wzrost wynosi do 1,5m; słabe przybieranie na wadze mimo apetytu, skłonność do tycia w wieku młodzieńczym; ale występuje niezwykła zdolność manipulacji przedmiotami, nawet przy wadach rąk; dzieci z łagodnym zespołem mogą nauczyć się czytać i pisać; 
• charakterystyczne zaburzenia psychiczne i neurologiczne: niepełnosprawność umysłowa w stopniu lekkim, umiarkowanym i głębokim, zaburzenia autystyczne, samookaleczenia - wynikające z niepełnosprawności intelektualnej np. bicie się po głowie, uderzanie głową, gryzienie rąk - mogą ustąpić z wiekiem; możliwe ADHD i nadpobudliwość oraz wahania nastroju; zaburzenia snu: nawet kilkudniowa bezsenność i lęki senne, zaburzenia zachowania, np nadpobudliwość, krzyki, agresja - często wynikające z dolegliwości somatycznych lub ważnych wydarzeń - po wyleczeniu danej dolegliwości, czy zaprzestaniu oddziaływania bodźca, wszystko powinno wrócić do normy, 
• zaburzenia mowy: trudności z mową, brak mowy, ochrypły głos, długa nauka mowy - nawet 5-6 lat, w ciężkim typie zespołu prawdopodobnie dziecko nie nauczy się mówić, choć zachęcane i motywowane może nauczyć się kilku prostych słów; 
• zaburzenia słuchu: uszy małe i dysplastyczne, niedosłuch 30-50 db - wymaga zaopatrzenia w aparat słuchowy, 
• zaburzenia wzroku: krótkowzroczność, oczopląs, opadanie powiek, hipertropie, objawy zapalenia spojówek, 
• możliwe wady serca: z otworami np. ubytek przegrody międzyprzedsionkowej - ASD lub miedzykomorowej - VSD. 

Diagnostyka 

Rozpoznanie zespołu Cornelii de Lange jest procesem, a nie pojedynczym badaniem. W praktyce klinicznej najczęściej zaczyna się od podejrzenia na podstawie wyglądu dziecka – charakterystycznych rysów twarzy, zaburzeń rozwoju i trudności w karmieniu. To jednak dopiero początek.

Współczesna diagnostyka opiera się na połączeniu oceny klinicznej i badań genetycznych, przy czym rola genetyki w ostatnich latach wyraźnie wzrosła.

Podstawą jest dokładne badanie fizykalne i zebranie wywiadu rodzinnego. Lekarz ocenia nie tylko cechy dysmorficzne, ale także rozwój psychoruchowy, funkcjonowanie układu pokarmowego, obecność wad wrodzonych oraz zachowanie dziecka. W wielu przypadkach już na tym etapie możliwe jest postawienie silnego podejrzenia CdLS, szczególnie w postaciach klasycznych.

Decydującym krokiem jest jednak potwierdzenie molekularne. Obecnie standardem są badania wykorzystujące techniki sekwencjonowania nowej generacji (NGS), które obejmują panele genów związanych z kohesinopatiami lub badanie całego eksomu (WES). Umożliwia to identyfikację mutacji w genach takich jak NIPBL, SMC1A, SMC3, RAD21 czy HDAC8.

Istotnym problemem diagnostycznym pozostaje mozaikowatość. U części pacjentów mutacja nie jest wykrywana w DNA z krwi obwodowej, co może prowadzić do fałszywie ujemnego wyniku. W takich przypadkach rozważa się badanie innych tkanek, np. fibroblastów skóry. To jeden z powodów, dla których diagnostyka CdLS bywa opóźniona lub niejednoznaczna.

Diagnostyka nie kończy się na badaniu genetycznym. Po rozpoznaniu konieczna jest ocena wielonarządowa, obejmująca m.in. badania kardiologiczne (echo serca), gastroenterologiczne (w kierunku refluksu), neurologiczne, audiologiczne oraz okulistyczne. A zatem opieka medyczna, w tym diagnostyka i leczenie dziecka powinny być holistyczne i prowadzone przez zespół wielospecjalistyczny.

Diagnostyka prenatalna

Rozpoznanie CdLS w okresie prenatalnym jest możliwe, ale nadal stanowi wyzwanie. Klasyczne badanie USG może wykazać pewne nieprawidłowości, takie jak zahamowanie wzrastania płodu, wady kończyn czy przepuklinę przeponową. Są to jednak objawy niespecyficzne i nie pozwalają jednoznacznie rozpoznać choroby.

Największe znaczenie ma diagnostyka genetyczna. W sytuacji, gdy w rodzinie znana jest mutacja powodująca zespół w danej rodzinie, możliwe jest wykonanie diagnostyki prenatalnej poprzez biopsję kosmówki lub amniopunkcję i analizę DNA płodu. Coraz częściej wykorzystuje się również sekwencjonowanie całego eksomu w diagnostyce prenatalnej w przypadkach niejasnych wad rozwojowych.

Badania przesiewowe, takie jak test PAPP-A, nie mają znaczenia diagnostycznego dla CdLS. Zatem prenatalne rozpoznanie choroby jest najczęściej możliwe tylko wtedy, gdy istnieje wcześniejsze podejrzenie lub obciążony wywiad rodzinny.

Możliwości leczenia

Zespół Cornelii de Lange pozostaje chorobą nieuleczalną, jednak sposób prowadzenia pacjentów w ostatnich latach uległ znaczącej poprawie. Leczenie ma charakter objawowy, ale nie oznacza to leczenia „minimalnego”. Wręcz przeciwnie – wymaga intensywnej, skoordynowanej opieki wielospecjalistycznej.

Największe znaczenie ma wczesne rozpoznanie i szybkie wdrożenie opieki. Już w pierwszych miesiącach życia konieczna jest ocena problemów żywieniowych. Refluks żołądkowo-przełykowy oraz zaburzenia połykania są jednymi z najczęstszych i najbardziej obciążających objawów. Nieleczone prowadzą do niedożywienia, aspiracji i nawracających infekcji. W praktyce często wymagają leczenia farmakologicznego, modyfikacji diety, a czasem wsparcia żywienia dojelitowego.

Rozwój dziecka wymaga stałego wsparcia. Fizjoterapia, terapia logopedyczna i komunikacyjna oraz wczesna interwencja rozwojowa są kluczowe dla osiągnięcia maksymalnego potencjału funkcjonalnego. Coraz większy nacisk kładzie się na komunikację alternatywną i wspomagającą (AAC), szczególnie u dzieci z opóźnioną mową.

Zaburzenia zachowania i problemy neurologiczne wymagają indywidualnego podejścia. Aktualnie odchodzi od traktowania ich wyłącznie jako „problemu neuropsychiatrycznego”. Coraz częściej podkreśla się, że zachowania trudne są często manifestacją bólu, dyskomfortu lub problemów somatycznych. I warto zgłębiać ten temat - zwłaszcza dla komfortu pacjent ai jego bliskich.

Wady wrodzone, takie jak wady serca czy deformacje kończyn, wymagają leczenia specjalistycznego, często chirurgicznego. Najlepiej wybierać centra pediatryczne z wysokim stopniem referencyjności. 

Fakt, że coraz lepiej rozumiemy, że choroba wynika z zaburzeń regulacji genów, a nie tylko struktury białek, otwiera nowe możliwości terapeutyczne, choć nadal pozostają one na etapie badań. Rozważane są strategie wpływające na ekspresję genów oraz modulację funkcji kohezyny. Badania obejmują również wpływ leków epigenetycznych na regulację transkrypcji. Na tym etapie nie ma terapii genowej ani leczenia przyczynowego dostępnego klinicznie. Jednak kierunek badań sugeruje, że w przyszłości możliwe będzie bardziej ukierunkowane leczenie molekularne.

Rokowanie

Rokowanie w zespole Cornelii de Lange jest bardzo zróżnicowane i zależy przede wszystkim od ciężkości postaci choroby oraz obecności powikłań narządowych. W ciężkich postaciach objawy są widoczne od urodzenia i obejmują znaczne opóźnienie rozwoju, poważne trudności żywieniowe oraz wady wrodzone. Największe ryzyko dotyczy pierwszych lat życia, kiedy dominują powikłania związane z układem oddechowym i pokarmowym, takie jak aspiracje czy ciężki refluks. W łagodniejszych postaciach możliwe jest osiągnięcie względnej samodzielności, choć pacjenci zazwyczaj wymagają wsparcia przez całe życie. 

W ostatnich latach obserwuje się poprawę długości życia pacjentów, co wynika z lepszej diagnostyki i opieki medycznej. Największymi obciążeniami pozostają przewlekłe problemy gastroenterologiczne, zaburzenia zachowania oraz konieczność stałej opieki.

Take home message

Zespół Cornelii de Lange to choroba genetyczna o bardzo szerokim spektrum objawów – od ciężkich wad wrodzonych po łagodne, trudne do uchwycenia formy. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie i opieka wielospecjalistyczna, szczególnie w zakresie żywienia, rozwoju i leczenia powikłań. Nie istnieje leczenie przyczynowe, ale właściwe prowadzenie pacjenta pozwala realnie poprawić jakość życia i funkcjonowanie dziecka.

FAQ 

Czy to moja wina, że dziecko jest chore?

Nie. W większości przypadków mutacja powstaje spontanicznie. Nie jest wynikiem diety, stylu życia czy błędu w ciąży.

Czy moje dziecko będzie chodzić i mówić?

To zależy od nasilenia choroby. Niektóre dzieci osiągają dużą samodzielność, inne wymagają stałej opieki. Rozwój jest wolniejszy, ale postęp jest możliwy.

Dlaczego moje dziecko ma takie trudności z jedzeniem?

To jeden z najczęstszych problemów w CdLS. Wynika z zaburzeń połykania, refluksu i napięcia mięśniowego. Wymaga to często wsparcia dietetycznego i gastroenterologicznego.

Czy CDLS boli?

Tak – i to ważne. Dzieci z CdLS często mają ból (np. refluks, zaparcia), ale nie potrafią go wyrazić. Objawia się to zachowaniem (krzyk, agresja).

Czy kolejne dziecko też będzie chore?

Ryzyko jest niskie, ale nie zerowe. Dlatego zawsze zaleca się konsultację genetyczną przed kolejną ciążą.

Gdzie szukać pomocy w Polsce?

Ośrodkami mającymi doświadczenie w diagnozowaniu i prowadzeniu dzieci z CDLS są m.in. Gdański Uniwersytet Medyczny, Instytut Matki i Dziecka w Warszawie i Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie.

Duże wsparcie dla rodzin dzieci z zespołem Cornelii de Lange oferuje: 

Stowarzyszenie Dzieci i Rodzin Cornelia de Lange Syndrom (CdLS) w Polsce

Znieczulenie pacjentów z zespołem Cornelii de Lange

Pacjent z zespołem Cornelii de Lange stanowi wyzwanie dla anestezjologa już na etapie planowania znieczulenia. Kluczowe znaczenie ma świadomość, że problem nie dotyczy jednego układu, lecz wielu współistniejących zaburzeń.

Największe trudności wiążą się z zabezpieczeniem dróg oddechowych. Charakterystyczne cechy twarzy, mała żuchwa i ograniczona ruchomość struktur mogą utrudniać intubację. Dodatkowo współistniejący refluks żołądkowo-przełykowy znacząco zwiększa ryzyko aspiracji treści pokarmowej.

Oznacza to konieczność szczególnego przygotowania – zarówno sprzętowego, jak i organizacyjnego. Zaleca się planowanie znieczulenia jako potencjalnie trudnych dróg oddechowych, z dostępem do alternatywnych technik intubacji.

Pacjenci często wykazują zwiększoną wrażliwość na leki anestetyczne oraz niestabilność oddechową. W okresie pooperacyjnym istnieje ryzyko bezdechów oraz powikłań oddechowych, dlatego konieczna jest ścisła obserwacja.

Nie można pominąć aspektu behawioralnego. Lęk, nadwrażliwość na bodźce i trudności w komunikacji mogą znacząco utrudniać przygotowanie do zabiegu. Wymaga to spokojnego, indywidualnego podejścia i często obecności opiekuna.

Znieczulenie pacjenta z CdLS powinno być prowadzone w ośrodkach mających doświadczenie w opiece nad dziećmi z chorobami rzadkimi i wadami wrodzonymi.

🧬 O autorze:

Katarzyna Ziaja – od 2012 roku zajmuje się tematyką chorób rzadkich. Tworzy treści oparte na aktualnej wiedzy medycznej oraz publikacjach naukowych, aby w przystępny sposób wyjaśniać złożone zagadnienia zdrowotne. Więcej informacji: https://chorobyrzadkie.blogspot.com/p/o-nas.html

Żródła:

1. Gruca-Stryjak K, Doda-Nowak E, Dzierla J, Wróbel K, Szymankiewicz-Bręborowicz M, Mazela J. Advancing the Clinical and Molecular Understanding of Cornelia de Lange Syndrome: A Multidisciplinary Pediatric Case Series and Review of the Literature. J Clin Med. 2024 Apr 21;13(8):2423. doi: 10.3390/jcm13082423. PMID: 38673696; PMCID: PMC11050916.
2. Ascaso Á, Arnedo M, Puisac B, Latorre-Pellicer A, Del Rincón J, Bueno-Lozano G, Pié J, Ramos FJ. Cornelia de Lange Spectrum. An Pediatr (Engl Ed). 2024 May;100(5):352-362. doi: 10.1016/j.anpede.2024.04.012. Epub 2024 May 11. PMID: 38735830.
3. Yue X, Chen M, Ke X, Yang H, Gong F, Wang L, Duan L, Pan H, Zhu H. Clinical Characteristics, Genetic Analysis, and Literature Review of Cornelia de Lange Syndrome Type 4 Associated With a RAD21 Variant. Mol Genet Genomic Med. 2024 Sep;12(9):e70009. doi: 10.1002/mgg3.70009. PMID: 39286962; PMCID: PMC11406311.
4. Li X, Cheng M, Liu M, Li W, Li Y, Cao B, Wei L, Ding Y, Meng X, Li L, Gong C. Clinical and genetic characteristics of Cornelia de Lange syndrome in pediatric patients. Pediatr Investig. 2025 Jul 2;9(3):293-299. doi: 10.1002/ped4.70013. PMID: 40969288; PMCID: PMC12442446.
5. Lonardo F, Falco M, Costabile C, Fontana P. Non-Classic Cornelia de Lange Syndrome Due to BRD4 Gene Alterations: A Literature Review. Children. 2025; 12(11):1440. https://doi.org/10.3390/children12111440
6. Cascella M, Muzio MR. Cornelia de Lange Syndrome. [Updated 2023 Jun 4]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554584/?utm_source=chatgpt.com
7. OrphanAnesthesia. CDLS: https://www.orphananesthesia.eu/rare-diseases/published-guidelines/cornelia-de-lange-syndrome/285-cornelia-de-lange-syndrome/file.html 2.05.2026

Ważna informacja:

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Aktualizacja: maj 2026