Zespół Alporta - rzadka choroba nerek

W medycynie znane są choroby, które nie zaczynają się widowiskowo. Nie dają gorączki, bólu ani nagłego pogorszenia stanu zdrowia. Przez lata rozwijają się po cichu, niemal niezauważalnie. Pierwszy sygnał bywa przypadkowy np. niepokojący wynik badania moczu, wykonany „profilaktycznie”.

Zespół Alporta jest właśnie taką chorobą. Genetyczną, postępującą, wielonarządową. Początkowo ogranicza się do nerek, ale z czasem obejmuje również słuch i wzrok. Jeszcze do niedawna rozpoznanie stawiano późno – często dopiero wtedy, gdy funkcja nerek była już poważnie upośledzona. Obecnie, dzięki rozwojowi diagnostyki genetycznej, coraz częściej udaje się rozpoznać chorobę wcześniej. A to ma ogromne znaczenie, bo w zespole Alporta czas naprawdę działa na korzyść pacjenta – pod warunkiem, że wiemy, z czym mamy do czynienia.

Zespół Alporta to dziedziczna choroba błony podstawnej, związana z mutacjami genów kodujących kolagen typu IV. Kolagen ten jest kluczowym elementem strukturalnym kłębuszków nerkowych (odpowiedzialnych z filtrację krwi), ślimaka ucha wewnętrznego (słuch), a także oka (soczewka i siatkówka). Jego uszkodzenie prowadzi do stopniowej utraty funkcji wspomnianych narządów. W nerkach objawia się to zaburzeniem filtracji, w uchu – niedosłuchem, a w oku – charakterystycznymi zmianami anatomicznymi. Zespół Alporta nie jest więc chorobą jednego narządu. To choroba tkanki łącznej o bardzo specyficznej lokalizacji.

Synonimy

• ang. Alport syndrome
• dziedziczna nefropatia typu IV
• ang. hereditary nephritis
• nefropatia kolagenowa typu IV

Numery w klasyfikacjach

ICD-10: Q87.8 – Inne określone zespoły wad wrodzonych

OMIM:
301050 – Alport syndrome, X-linked (COL4A5)
203780 – Alport syndrome, autosomal recessive (COL4A3, COL4A4)
104200 – Alport syndrome, autosomal dominant

ORPHA: 63

Rozpowszechnienie

Szacuje się, że choroba występuje z częstością około 1:5 000 – 1:50 000 osób. Uważa się, że jest to jedna z częstszych genetycznych przyczyn przewlekłej choroby nerek u dzieci i młodych dorosłych.

Rzeczywista częstość występwoania zespołu Alporta może być wyższa, ponieważ łagodne postacie – szczególnie u kobiet – często pozostają nierozpoznane.

Przyczyny i dziedziczenie

Za wystąpienie zespołu odpowiedzialne są mutacje w genach COL4A3, COL4A4 i COL4A5, które prowadzą do nieprawidłowej syntezy łańcuchów kolagenu typu IV. Zaburzona zostaje struktura trójhelikalna kolagenu oraz jego zdolność do tworzenia sieci w błonie podstawnej.

Konsekwencją tego zaburzenia są postępujące:

• niestabilność mechaniczna,
• podatność na uszkodzenia,
• aktywacja szlaków prozapalnych i profibrotycznych.

GEN	DZIEDZICZENIE	CZĘSTOŚĆ	CHARAKTERYSTYKA
COL4A5	sprzężone z X	~80%	najczęstszy, cięższy przebieg u chłopców
COL4A3	AR / AD	10–15%	zmienny przebieg
COL4A4	AR / AD	10–15%	od łagodnego do ciężkiego
COL4A6	sprzężone z X	bardzo rzadki	postacie atypowe

Kliniczneie domunującą postacią zespołu Alporta jest postać sprzężona z chromosomem X. U mężczyzn, posiadających tylko jeden chromosom X, choroba przebiega ciężko i postępująco. U kobiet, ze względu na lyonizację (inaktywacja - "wyłączenie" chromosomu X), obraz jest bardziej zróżnicowany — od bezobjawowego krwiomoczu po zaawansowaną niewydolność nerek.

W postaciach autosomalnych recesywnych przebieg jest zazwyczaj ciężki, natomiast dominujące mutacje mogą powodować łagodniejsze formy choroby, często rozpoznawane dopiero w wieku dorosłym.

Objawy i przebieg

Istotnym elementem zespołu jest zmienność fenotypowa — nawet w obrębie tej samej rodziny, czyli każda osoba z zespołem Alporta choruje inaczej. Jak wspomniano wcześniej, zespół ten nie jest chorobą o nagłym początku. Objawy pojawiają się stopniowo i przez wiele lat mogą być dyskretne, a nawet bagatelizowane. Kluczowe jest zrozumienie, że choroba rozwija się etapowo, a jej przebieg odzwierciedla postępujące uszkodzenie błony podstawnej.

Pierwszym i najczęściej najwcześniejszym objawem jest krwiomocz, zwykle mikroskopowy. Może być wykrywany przypadkowo w badaniu ogólnym moczu i często występuje już w dzieciństwie. U części pacjentów pojawiają się epizody krwiomoczu makroskopowego, najczęściej w przebiegu infekcji. To moment, który bywa błędnie interpretowany jako zakażenie układu moczowego lub kamica.

W miarę postępu choroby dochodzi do pojawienia się białkomoczu, który jest znacznie bardziej niekorzystnym czynnikiem prognostycznym. Jego narastanie odzwierciedla uszkodzenie bariery filtracyjnej i jest bezpośrednio związane z progresją do przewlekłej choroby nerek.

W kolejnych etapach rozwija się nadciśnienie tętnicze, będące zarówno skutkiem, jak i czynnikiem przyspieszającym uszkodzenie nerek. Pojawiają się również objawy ogólne: zmęczenie, pogorszenie tolerancji wysiłku, bóle głowy, zaburzenia koncentracji – często przypisywane innym przyczynom.

Postępujące uszkodzenie kłębuszków nerkowych prowadzi do przewlekłej choroby nerek, a następnie do jej stadium schyłkowego. U pacjentów z postacią sprzężoną z chromosomem X proces ten u mężczyzn zachodzi szybciej – często już w trzeciej dekadzie życia.

Równolegle rozwijają się objawy pozanerkowe. Niedosłuch czuciowo-nerwowy dotyczy wysokich częstotliwości i zwykle pojawia się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Początkowo jest subtelny – dziecko zaczyna gorzej rozumieć mowę w hałasie, zwiększa głośność urządzeń, przysuwa się do rozmówcy. Z czasem niedosłuch postępuje.

Zmiany w narządzie wzroku są rzadsze, ale charakterystyczne. Obejmują stożek przedni soczewki, który może prowadzić do zaburzeń widzenia, oraz retinopatię typu „dot-and-fleck” [(plamista retinopatia) to charakterystyczna zmiana na dnie oka, polegająca na obecności rozsianych, drobnych, żółtawych lub białawych plamek]. Objawy okulistyczne rzadko prowadzą do ślepoty, ale mają znaczenie diagnostyczne.

Istotne jest, że objawy te nie pojawiają się jednocześnie. Ich sekwencyjność – krwiomocz, białkomocz, niewydolność nerek, niedosłuch – to podstawowe elementy rozpoznania.

Diagnostyka zespołu

Diagnostyka zespołu Alporta wymaga skrupulatnego wywiadu, badania klinicznego i nowoczesnych metod badań genetycznych. Punktem wyjścia jest najczęściej utrzymujący się krwiomocz. Każdy przypadek przewlekłego krwiomoczu, szczególnie u dziecka lub młodej osoby, powinien skłaniać do dalszej diagnostyki, a nie jedynie obserwacji.

Kluczowym elementem jest wywiad rodzinny. Występowanie niewydolności nerek, dializoterapii lub niedosłuchu w młodym wieku w rodzinie jest istotną wskazówką diagnostyczną.

Współcześnie podstawą rozpoznania jest diagnostyka genetyczna. Sekwencjonowanie genów COL4A3, COL4A4 i COL4A5 pozwala na potwierdzenie rozpoznania, określenie typu dziedziczenia, identyfikację osób zagrożonych w rodzinie oraz prognozowanie przebiegu choroby. W wielu przypadkach badanie genetyczne pozwala uniknąć biopsji nerki.

Warto zauważyć, że biopsja nerki nadal ma znaczenie w przypadkach niejednoznacznych. W badaniu ultrastrukturalnym (mikroskopia elektronowa) widoczna jest charakterystyczna przebudowa błony podstawnej – jej rozwarstwienie i nieregularność, określana jako obraz „basket-weave”, czyli splotu koszykowego.

Diagnostyka powinna być rozszerzona o ocenę narządów zajętych wtórnie. Badanie słuchu (audiometria) pozwala wykryć wczesne zaburzenia percepcji wysokich częstotliwości. Badanie okulistyczne może ujawnić charakterystyczne zmiany soczewki i siatkówki.

Diagnostyka różnicowa obejmuje inne przyczyny krwiomoczu, w tym: nefropatię IgA czy łagodny rodzinny krwiomocz, jednak obecność objawów pozanerkowych oraz dodatni wywiad rodzinny przemawiają za zespołem Alporta.

Możliwości leczenia 

Leczenie zespołu Alporta nie eliminuje przyczyny choroby, ale jego znaczenie w ostatnich latach znacząco wzrosło. Kluczowe jest wczesne wdrożenie terapii, zanim dojdzie do nieodwracalnego uszkodzenia nerek. Podstawą leczenia jest farmakoterapia ukierunkowana na ochronę kłębuszków nerkowych. Najważniejszą rolę odgrywają inhibitory układu renina–angiotensyna–aldosteron (ACEI lub ARB).

Ich działanie polega na zmniejszeniu ciśnienia śródkłębuszkowego, redukcji białkomoczu i spowolnieniu procesów włóknienia.

Współczesne badania wykazały, że wczesne włączenie tych leków – nawet na etapie izolowanego krwiomoczu – może znacząco opóźnić rozwój schyłkowej niewydolności nerek. W miarę progresji choroby leczenie obejmuje również kontrolę nadciśnienia tętniczego, zaburzeń elektrolitowych i powikłań przewlekłej choroby nerek.

W stadium zaawansowanym konieczne jest leczenie nerkozastępcze. Dializoterapia stanowi etap przejściowy, natomiast przeszczep nerki jest metodą z wyboru i zapewnia bardzo dobre wyniki. Należy jednak pamiętać o rzadkim, ale istotnym ryzyku rozwoju przeciwciał przeciw błonie podstawnej (anti-GBM).

Objawy pozanerkowe wymagają leczenia wspomagającego. Niedosłuch leczony jest za pomocą aparatów słuchowych, a zmiany okulistyczne wymagają kontroli u okulisty.

W ostatnich latach pojawiły się nowe kierunki terapeutyczne. Badania obejmują leki działające na procesy włóknienia, modulujące odpowiedź zapalną oraz wpływające na ekspresję kolagenu typu IV. Trwają również prace nad terapiami RNA i genowymi, jednak pozostają one na etapie badań przedklinicznych lub wczesnych faz klinicznych.

Najważniejszą zmianą w podejściu do leczenia zespołu Alporta jest odejście od strategii „czekania na progresję” na rzecz wczesnej interwencji. To właśnie czas rozpoczęcia leczenia jest dziś jednym z najważniejszych czynników wpływających na rokowanie.

Aktualne badania koncentrują się na inhibitorach włóknienia (np. układ TGF-β), terapii RNA i modulacji ekspresji kolagenu. Badania nad terapią genową są w toku, ale pozostają na etapie przedklinicznym. Najbardziej realnym kierunkiem leczenia jest obecnie farmakologiczne spowalnianie progresji choroby.

Rokowanie

Rokowanie zależy głównie od typu mutacji i płci pacjenta. W postaci sprzężonej z chromosomem X, u mężczyzn schyłkowa niewydolność nerek rozwija się zwykle między 20. a 40. rokiem życia, a niedosłuch pojawia się wcześniej. W postaciach autosomalnych przebieg może być łagodniejszy i wolniejszy.

Największym obciążeniem choroby jest przewlekła choroba nere, leczenie nerkozastępcze, utrata słuchu i przewlekły charakter choroby. Trzeba pamiętać, że wczesne leczenie istotnie poprawia rokowanie.

Take home message

Zespół Alporta to choroba postępująca, ale nie „niema”. Jeśli zostanie rozpoznana wcześnie, możliwe jest znaczące spowolnienie jej przebiegu i poprawa jakości życia pacjenta. Krwinkomocz i niedosłuch w młodym wieku powinny skłonić do różnicowania ich przyczyn, a nie tylko obserwacji.

FAQ 

Czy krwiomocz to zawsze coś poważnego?

Nie, ale w przypadku utrzymywania się powinien być zawsze diagnozowany. W zespole Alporta często jest pierwszym objawem.

Czy chorobę można zatrzymać?

Nie całkowicie, ale można ją znacząco spowolnić – szczególnie przy wczesnym leczeniu.

Czy dziecko będzie musiało mieć dializy?

Nie zawsze. Wiele zależy od typu choroby i momentu rozpoznania.

Czy przeszczep nerki jest skuteczny?

Tak – to standardowe leczenie w zaawansowanej chorobie i daje bardzo dobre wyniki.

Czy kobiety też chorują?

Tak, choć często łagodniej. Nie należy bagatelizować objawów u kobiet.

Gdzie szukać pomocy w Polsce?

• Kliniki Nefrologii i Transplantacji Nerek w dużych miastach wojewódzkich (np. Warszawa, Kraków, Poznań, Wrocław, Gdańsk)
• Kliniki Nefrologii Dziecięcej: m.in. w Instytucie „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie, Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie, Górnośląskie Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach.
• Zespół Alporta - Forum Polska
• Ogólnopolskie Stowarzyszenie Moje Nerki

Znieczulenie w zespole Alporta

Pacjent z zespołem Alporta nie stanowi typowego problemu anatomicznego dla anestezjologa, jak ma to miejsce w niektórych zespołach genetycznych. Trudność polega przede wszystkim na przewlekłej chorobie nerek i jej następstwach ogólnoustrojowych, które determinują bezpieczeństwo znieczulenia.

Kluczowym elementem przygotowania do zabiegu jest dokładna ocena funkcji nerek. Stopień zaawansowania przewlekłej choroby nerek wpływa bezpośrednio na farmakokinetykę i farmakodynamikę leków anestetycznych. U pacjentów z obniżoną filtracją kłębuszkową dochodzi do wydłużenia działania wielu leków oraz zwiększonego ryzyka ich kumulacji. W praktyce oznacza to konieczność indywidualizacji dawkowania i wyboru preparatów o możliwie najkorzystniejszym profilu eliminacji.

Istotnym aspektem jest również gospodarka wodno-elektrolitowa. Pacjenci z zespołem Alporta, szczególnie w bardziej zaawansowanych stadiach choroby, mogą prezentować zaburzenia elektrolitowe, w tym hiperkaliemię, która zwiększa ryzyko powikłań kardiologicznych w trakcie znieczulenia. Dlatego przed planowanym zabiegiem konieczna jest aktualna ocena parametrów biochemicznych i ich ewentualna korekta.

W kontekście farmakoterapii należy zwrócić szczególną uwagę na unikanie leków o potencjale nefrotoksycznym. Dotyczy to zarówno niektórych anestetyków, jak i leków stosowanych w okresie okołooperacyjnym, w tym niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Preferowane są techniki znieczulenia oraz schematy analgezji, które minimalizują obciążenie nerek.

U pacjentów leczonych inhibitorami układu renina–angiotensyna (ACEI/ARB), co stanowi standard terapii nefroprotekcyjnej, należy rozważyć ich czasowe odstawienie przed zabiegiem, ze względu na ryzyko hipotensji śródoperacyjnej. Decyzja ta powinna być podejmowana indywidualnie, z uwzględnieniem stanu klinicznego pacjenta.

W przypadku chorych dializowanych szczególnego znaczenia nabiera odpowiednie zaplanowanie terminu zabiegu. Najczęściej rekomenduje się przeprowadzenie operacji w dniu następującym po dializie, kiedy gospodarka płynowa i elektrolitowa jest najlepiej wyrównana. Należy również uwzględnić dostęp naczyniowy i unikać jego uszkodzenia.

Znieczulenie ogólne jest zazwyczaj dobrze tolerowane, jednak wymaga starannego monitorowania hemodynamicznego. Utrzymanie stabilnego ciśnienia tętniczego jest kluczowe dla zapewnienia odpowiedniej perfuzji nerek i zapobiegania dalszemu ich uszkodzeniu.

Znieczulenie regionalne może być stosowane, ale decyzja powinna uwzględniać ewentualne zaburzenia krzepnięcia oraz ogólny stan pacjenta.

W okresie pooperacyjnym szczególne znaczenie ma monitorowanie diurezy, funkcji nerek oraz parametrów metabolicznych. Pacjenci z zespołem Alporta są bardziej narażeni na rozwój ostrego uszkodzenia nerek w następstwie zabiegu operacyjnego, dlatego wymagają ścisłej obserwacji.

Podsumowując, znieczulenie pacjenta z zespołem Alporta nie jest problemem technicznym, lecz problemem internistyczno-anestezjologicznym, wymagającym znajomości fizjopatologii przewlekłej choroby nerek, właściwego doboru leków oraz starannego monitorowania okołooperacyjnego.

🧬 O autorze:

Katarzyna Ziaja – od 2012 roku zajmuje się tematyką chorób rzadkich. Tworzy treści oparte na aktualnej wiedzy medycznej oraz publikacjach naukowych, aby w przystępny sposób wyjaśniać złożone zagadnienia zdrowotne. Więcej informacji: https://chorobyrzadkie.blogspot.com/p/o-nas.html

Źródła:

1. Torra R, Lipska-Zietkiewicz B, Acke F, Antignac C, Becker JU, Cornec-Le Gall E, van Eerde AM, Feltgen N, Ferrari R, Gale DP, Gear S, Gross O, Haeberle S, Heidet L, Lennon R, Massella L, Pfau K, Pizarro MDPV, Topaloglu R, Wlodkowski T, Zealey H; ERKNet, ERA Genes&Kidney and ESPN Inherited renal disorders working group. Diagnosis, management and treatment of the Alport syndrome - 2024 guideline on behalf of ERKNet, ERA and ESPN. Nephrol Dial Transplant. 2025 May 30;40(6):1091-1106. doi: 10.1093/ndt/gfae265. PMID: 39673454; PMCID: PMC12209846.
2. Kang E, Park BH, Lee H, Kang HG, Kim JH, Kim YN, Jung Y, Rim H, Shin HS. A comprehensive review of Alport syndrome: definition, pathophysiology, clinical manifestations, and diagnostic considerations. Kidney Res Clin Pract. 2025 Jul;44(4):566-575. doi: 10.23876/j.krcp.24.065. Epub 2024 Sep 26. PMID: 39384344; PMCID: PMC12245569.
3. Halat-Wolska P, Ciara E, Pac M, Obrycki Ł, Wicher D, Iwanicka-Pronicka K, Bielska E, Chałupczyńska B, Siestrzykowska D, Kostrzewa G, Stawiński P, Płoski R, Litwin M, Chrzanowska K. Molecular Review of Suspected Alport Syndrome Patients-A Single-Centre Experience. Genes (Basel). 2025 Feb 4;16(2):196. doi: 10.3390/genes16020196. PMID: 40004525; PMCID: PMC11855357.
4. Huang HX, Tsai IJ, Greenbaum LA. Alport syndrome: Expanding diagnosis and treatment. Pediatr Neonatol. 2025 Feb;66 Suppl 1:S13-S17. doi: 10.1016/j.pedneo.2024.10.005. Epub 2024 Oct 30. PMID: 39521677.
5. OrphanAnesthesia, Alport syndrome: https://www.orphananesthesia.eu/rare-diseases/published-guidelines/alport-syndrome/1273-alport-syndrome-1/file.html 3.05.2026 r.

Ważna informacja:

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Aktualizacja: maj 2026