Niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej
Niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) to wrodzone zaburzenie metaboliczne, wynikające z niedoboru enzymatycznego, które prowadzi do zwiększonej podatności erytrocytów na uszkodzenia oksydacyjne. W praktyce oznacza to, że czerwone krwinki ulegają przedwczesnemu rozpadowi (hemolizie), szczególnie po ekspozycji na określone czynniki, takie jak infekcje, niektóre leki czy produkty spożywcze np. bób.
Choroba przez długi czas może przebiegać bezobjawowo i ujawnia się dopiero w sytuacjach stresu oksydacyjnego. Najczęściej dotyczy mężczyzn, co wynika ze sposobu dziedziczenia. W wielu przypadkach pierwszym objawem jest epizod ostrej niedokrwistości hemolitycznej.
Synonimy
- ang. glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency,
- ang. G6PD deficiency,
- niedobór G6PD,
- fawizm (postać wywołana spożyciem bobu).
Numery w klasyfikacjach
- ICD-10: D55.0 – Niedokrwistość spowodowana niedoborem enzymów
- OMIM: 305900
- ORPHAcode: 755
Rozpowszechnienie
Niedobór G6PD jest jednym z najczęstszych zaburzeń enzymatycznych na świecie — szacuje się, że dotyczy około 400 milionów ludzi. Największą częstość obserwuje się w Afryce, Azji oraz w rejonie Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. W Polsce choroba występuje rzadko, a wariant związany z fawizmem dotyczy niewielkiego odsetka populacji.
Przyczyny i dziedziczenie
Przyczyną choroby są mutacje w genie G6PD, który odpowiada za produkcję enzymu dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej. Opisano kilkaset wariantów genetycznych o różnym stopniu nasilenia — od postaci łagodnych, po ciężkie.
Enzym G6PD odgrywa kluczową rolę w szlaku pentozofosforanowym, gdzie odpowiada za wytwarzanie NADPH. NADPH (fosforan dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego) to w dużym skrócie biologiczny przenośnik energii i wodoru. Zasila najważniejsze procesy budulcowe w organizmie. Jest niezbędny do utrzymania prawidłowego poziomu zredukowanego glutationu — głównego mechanizmu ochrony erytrocytów przed stresem oksydacyjnym.
W warunkach niedoboru enzymu dochodzi do:
- spadku produkcji NADPH,
- wyczerpania glutationu,
- uszkodzenia błony komórkowej erytrocytów,
- denaturacji hemoglobiny.
Efektem niedoboru dehydrogenazy glukozo-6-fosforanu jest zwiększona podatność erytrocytów na hemolizę.
Choroba dziedziczona jest w sposób recesywny, sprzężony z chromosomem X, dlatego zdecydowanie częściej chorują mężczyźni. Kobiety są na ogół bezobjawowymi nosicielkami, choć w przypadku lyonizacji (inaktywacji - losowe wyłączenie chromosomu X w każdej z komórek somatycznych) mogą również wykazywać objawy.
Na wystąpienie objawów kluczowy wpływ mają czynniki wyzwalające stres oksydacyjny, takie jak:
- infekcje (najczęstszy trigger kliniczny hemolizy),
- leki (m.in. sulfonamidy, dapson, prymachina, nitrofurantoina, rasburykaza),
- substancje chemiczne (np. naftalen),
- produkty spożywcze (bób – fawizm).
Ciekawostka kliniczna
Interesującym aspektem niedoboru G6PD jest jego związek z chorobami zakaźnymi. Od dawna wiadomo, że niektóre warianty mutacji mogą częściowo chronić przed ciężkimi postaciami malarii, szczególnie wywoływanej przez Plasmodium falciparum. Tłumaczy to jego wysoka częstość występowania w regionach endemicznych malarii. Uważa się, że zmienione warunki wewnątrz erytrocytów utrudniają rozwój pasożyta, co tłumaczy częstsze występowanie niedoboru G6PD w regionach endemicznych.
Z kolei w kontekście zakażenia SARS-CoV-2 zwraca się uwagę na potencjalny wpływ niedoboru G6PD na przebieg choroby. Mechanizm ten wiąże się z zaburzoną zdolnością komórek do neutralizacji stresu oksydacyjnego, co może prowadzić do nasilenia reakcji zapalnej oraz uszkodzenia tkanek. Część badań i obserwacji klinicznych sugeruje, że pacjenci z niedoborem G6PD mogą być bardziej narażeni na cięższy przebieg COVID-19, w tym większe ryzyko powikłań, takich jak ostra niewydolność oddechowa czy nasilona hemoliza. Opisywano również przypadki, w których zakażenie wirusowe stanowiło czynnik wyzwalający epizod ostrej anemii hemolitycznej.
Należy jednak podkreślić, że dostępne dane o wpływie niedoboru G6PD na infekcję COVID-19 są niejednoznaczne, a zależność ta nie została ostatecznie potwierdzona w dużych badaniach populacyjnych. Obecnie uważa się, że niedobór G6PD może stanowić jeden z czynników wpływających na przebieg infekcji, jednak jego znaczenie kliniczne pozostaje przedmiotem dalszych badań.
Objawy
W miarę narastania hemolizy pojawiają się objawy niedokrwistości i rozpadu erytrocytów:
- bladość skóry
- żółtaczka
- ciemny mocz (od czerwonego do brunatnego)
- zmęczenie i osłabienie
- tachykardia i duszność
- bóle brzucha, nudności, wymioty
- powiększenie śledziony
W ciężkich przypadkach może dojść do obrazu przypominającego wstrząs hipowolemiczny.
Szczególną postacią choroby jest fawizm, w którym objawy pojawiają się po spożyciu bobu lub wdychaniu jego pyłków nad polami uprawnymi. Jego przebieg jest bardziej gwałtowny i cięższy w populacji dziecięcej.
Istotnym problemem klinicznym jest również żółtaczka noworodków związana z niedoborem G6PD, która w ciężkich przypadkach może prowadzić do powikłań neurologicznych (kernicterus - żółtaczka jąder podkorowych, czyli trwałe uszkodzenie mózgu spowodowane wysoką bilirubiną).
Diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na połączeniu obrazu klinicznego z wynikami badań laboratoryjnych, w których stwierdza się:
- niedokrwistość hemolityczną,
- podwyższony poziom bilirubiny,
- wzrost LDH,
- spadek haptoglobiny,
- obecność hemoglobiny w moczu.
Kluczowe znaczenie ma oznaczenie aktywności enzymu G6PD, jednak należy pamiętać, że w trakcie ostrego epizodu hemolizy wynik może być fałszywie prawidłowy (z powodu obecności młodych erytrocytów o wyższej aktywności enzymatycznej).
Rozpoznanie można potwierdzić badaniami genetycznymi. Diagnostyka genetyczna niedoboru G6PD polega na identyfikacji mutacji w genie G6PD i pozwala na potwierdzenie rozpoznania oraz określenie konkretnego wariantu choroby. Ma szczególne znaczenie w przypadkach niejednoznacznych wyników badań enzymatycznych, a także u kobiet, u których aktywność enzymu może być prawidłowa mimo nosicielstwa. Badanie to wykorzystuje się również w poradnictwie genetycznym, umożliwiając ocenę ryzyka przekazania mutacji potomstwu.
Najczęściej stosuje się sekwencjonowanie DNA, w tym techniki NGS oraz Sanger sequencing, które pozwalają na identyfikację mutacji punktowych i wariantów patogennych. W wybranych przypadkach wykorzystuje się również ukierunkowane testy molekularne (np. PCR) do wykrywania najczęstszych mutacji w określonych populacjach.
Diagnostyka różnicowa
- autoimmunologiczna niedokrwistość hemolityczna
- niedobór kinazy pirogronianowej
- sferocytoza wrodzona
- anemia sierpowata
- hemoliza polekowa
Możliwości leczenia
Postępowanie w niedoborze G6PD opiera się przede wszystkim na zapobieganiu epizodom hemolizy oraz leczeniu objawowym w przypadku ich wystąpienia. Większość pacjentów przez całe życie pozostaje bezobjawowa, a choroba ujawnia się dopiero w sytuacjach zwiększonego stresu oksydacyjnego.
Kluczowe znaczenie ma edukacja pacjenta oraz jego rodziny w zakresie unikania czynników wyzwalających, takich jak określone leki, infekcje czy spożycie bobu. W praktyce klinicznej to właśnie infekcje stanowią najczęstszy czynnik prowokujący hemolizę, dlatego ich szybkie rozpoznanie i leczenie ma istotne znaczenie.
W przypadku wystąpienia epizodu hemolitycznego pierwszym krokiem jest eliminacja czynnika wywołującego — odstawienie leku lub leczenie infekcji. Następnie wdraża się postępowanie wspomagające, obejmujące odpowiednie nawodnienie, monitorowanie parametrów laboratoryjnych oraz ocenę stopnia niedokrwistości.
U większości pacjentów przebieg jest samoograniczający, jednak w cięższych przypadkach konieczne może być przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych. Dotyczy to zwłaszcza dzieci oraz pacjentów z objawami niewydolności krążeniowo-oddechowej.
Szczególną grupę stanowią noworodki, u których niedobór G6PD może prowadzić do nasilonej żółtaczki. W takich sytuacjach stosuje się standardowe leczenie, w tym fototerapię, a w ciężkich przypadkach transfuzję wymienną.
W ostatnich latach prowadzone są badania nad terapiami ukierunkowanymi na ograniczenie stresu oksydacyjnego oraz potencjalnymi metodami leczenia genowego, jednak obecnie nie mają one zastosowania w codziennej praktyce klinicznej.
Podsumowując, leczenie niedoboru G6PD polega głównie na profilaktyce i czujności klinicznej, a odpowiednie postępowanie pozwala w większości przypadków na prowadzenie normalnego życia bez istotnych ograniczeń.
Niedobór G6PD – co wolno, a czego unikać
| Kategoria substancji | Bezpieczne / dozwolone | Unikać / stosować ostrożnie |
|---|---|---|
| Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe | paracetamol, ibuprofen (w standardowych dawkach) | wysokie dawki aspiryny (kwasu acetylosalicylowego), fenacetyna |
| Antybiotyki | penicyliny, cefalosporyny, makrolidy | sulfonamidy (np. cotrimoxazol), dapson |
| Leki przeciwmalaryczne | większość stosowana ostrożnie wg zaleceń | prymachina, pamaquina |
Leki stosowane w innych chorobach i leki przeciwnowotworowe | większość leków rutynowych po weryfikacji | glimepiryd (cukrzyca), kolchicyna (dna moczanowa), rasburykaza, błękit metylenowy, fenazopyridyna; niektóre cytostatyki (np. doksorubicyna – ostrożnie); syntetyczne pochodne witaminy K; wysokie dawki witaminy C (reakcja paradoksalna) |
Leki przeciwbakteryjne (inne) | – | nitrofurantoina, fluorochinolony (np. norfloksacyna – ostrożnie) |
Substancje chemiczne | brak szczególnych ograniczeń | naftalen (np. kulki na mole), aniliny |
Produkty spożywcze | większość produktów | bób (fawizm), jego pyłki |
Infekcje / stan ogólny | szybkie leczenie infekcji | nieleczone infekcje (częsty trigger hemolizy) |
Codzienne funkcjonowanie | normalna aktywność życiowa | odwodnienie, ciężki stres metaboliczny |
Rokowanie
Rokowanie jest na ogół dobre, jeśli pacjent unika czynników wyzwalających. Większość osób prowadzi normalne życie bez objawów między epizodami hemolizy. Największe ryzyko dotyczy noworodków oraz ciężkich epizodów hemolitycznych.
Take-home message
Niedobór G6PD to częste na świecie zaburzenie enzymatyczne prowadzące do epizodów hemolizy wywoływanych stresem oksydacyjnym. Choroba przez długi czas może przebiegać bezobjawowo, a kluczowe znaczenie ma unikanie czynników wyzwalających. W większości przypadków rokowanie jest dobre, jednak ciężkie epizody mogą stanowić zagrożenie życia.
FAQ
Czy choroba jest dziedziczna?
Tak, jest dziedziczona w sposób sprzężony z chromosomem X.
Czy można żyć normalnie z niedoborem G6PD?
Tak, pod warunkiem unikania czynników wywołujących hemolizę.
Czy bób jest niebezpieczny?
Tak, u osób z niedoborem G6PD może wywołać ciężki epizod hemolityczny (fawizm).
Czy wszystkie leki są bezpieczne?
Nie. Niektóre leki mogą wywołać hemolizę — przed ich zastosowaniem należy to sprawdzić.
Czy choroba ujawnia się od razu?
Nie zawsze. Wiele osób przez lata nie ma objawów.
Specyfika znieczulenia u pacjentów z niedoborem G6PD
Znieczulenie pacjentów z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej wymaga uwzględnienia ryzyka stresu oksydacyjnego, który może prowadzić do ostrej hemolizy. Kluczowe znaczenie ma zarówno dobór leków, jak i ogólny stan pacjenta w okresie okołooperacyjnym.
Najważniejszym czynnikiem wyzwalającym hemolizę nie są same leki anestetyczne, lecz sytuacje zwiększające stres oksydacyjny, takie jak infekcja, niedotlenienie, kwasica, ból czy odwodnienie. Z tego powodu istotne jest odpowiednie przygotowanie pacjenta przed zabiegiem oraz stabilizacja jego stanu ogólnego.
Większość standardowo stosowanych leków anestetycznych, takich jak propofol, opioidy czy benzodiazepiny, uznawana jest za bezpieczną u pacjentów z niedoborem G6PD. Również anestetyki wziewne nie są bezpośrednio przeciwwskazane, jednak należy unikać sytuacji prowadzących do hipoksji lub niestabilności metabolicznej.
W okresie okołooperacyjnym szczególne znaczenie ma:
- utrzymanie prawidłowego utlenowania i perfuzji tkanek
- unikanie hipotermii i kwasicy
- odpowiednia podaż płynów
- skuteczne leczenie bólu
Należy również pamiętać, że hemoliza może pojawić się z opóźnieniem — nawet po 24–72 godzinach od ekspozycji na czynnik wyzwalający. Z tego względu wskazane jest monitorowanie pacjenta po zabiegu, zwłaszcza pod kątem objawów niedokrwistości hemolitycznej, takich jak spadek hemoglobiny, żółtaczka czy ciemny mocz.
W przypadku wystąpienia hemolizy postępowanie obejmuje eliminację czynnika wywołującego, leczenie wspomagające oraz — w ciężkich przypadkach — przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych.
Bezpieczne przeprowadzenie znieczulenia u pacjenta z niedoborem G6PD wymaga przede wszystkim unikania stresu oksydacyjnego, świadomego doboru leków oraz czujności w okresie pooperacyjnym.
🧬 O autorze:
Źródła
- Shah SS, Stone EF, Francis RO, Karafin MS. The global role of G6PD in infection and immunity. Front Immunol. 2024 Jun 13;15:1393213. doi: 10.3389/fimmu.2024.1393213. PMID: 38938571; PMCID: PMC11208698.
- Luzzatto L, Bancone G, Dugué PA, Jiang W, Minucci A, Nannelli C, Pfeffer D, Prchal J, Sirdah M, Sodeinde O, Vulliamy T, Wanachiwanawin W, Cunningham J, Bosman A. New WHO classification of genetic variants causing G6PD deficiency. Bull World Health Organ. 2024 Aug 1;102(8):615-617. doi: 10.2471/BLT.23.291224. Epub 2024 Jun 10. PMID: 39070600; PMCID: PMC11276151.
- Yu Z, Xiong Q, Wang Z, Li L and Niu T (2025) Global, regional, and national burden of glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD) deficiency from 1990 to 2021: a systematic analysis of the global burden of disease study 2021. Front. Genet. 16:1593728. doi: 10.3389/fgene.2025.1593728
- Peng Q, Li S, Lv F, Zeng X, Cheng Q, Zhong B, Lu X. G6PD deficiency as a underrecognized genetic risk factor for rare neurological disorders: evidence from a population-based genetic analysis. Front Genet. 2026 Feb 5;17:1766081. doi: 10.3389/fgene.2026.1766081. PMID: 41716257; PMCID: PMC12916064.
- Paika S, Machini M, Parmar MS. Molecular Mechanisms of Drug-Induced Hemolysis in G6PD Deficiency: Mechanistic Insights. Oxid Med Cell Longev. 2025 Aug 5;2025:7041213. doi: 10.1155/omcl/7041213. PMID: 40799291; PMCID: PMC12343164.
- Fastuca A, Vergori A, Robustelli G, Piccolo C, Ragazzo M, Marinoni M, Agosti M. Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency induced hemolytic anemia and methemoglobinemia: a case report in a 7 -year-old female patient. Ital J Pediatr. 2025 Aug 21;51(1):258. doi: 10.1186/s13052-025-02051-2. PMID: 40841696; PMCID: PMC12369025.
- Martínez JC, Vélez-Marín V, Lopez-Perez M, Patiño-Lugo DF, Florez ID. Diagnostic accuracy of the point-of-care standard G6PD test™ (SD Biosensor) for glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency: a systematic review and meta-analysis. Malar J. 2024 Nov 2;23(1):327. doi: 10.1186/s12936-024-05144-1. PMID: 39488711; PMCID: PMC11531698.
- Pengsuk N, Chamchoy K, Duangdee C, Satayarak J, Saralamba N, Nguitragool W, Boonyuen U. Integrated Phenotypic and Genotypic Approaches for Accurate Diagnosis of G6PD Deficiency: Implications for Drug Safety in Thailand. Pharmacol Res Perspect. 2025 Jun;13(3):e70117. doi: 10.1002/prp2.70117. PMID: 40387615; PMCID: PMC12087303.Sahoo S, Swarnakar S, Padhi UN, Verma HK, Bhaskar LVKS. Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency and risk of malaria: systematic review and meta-analysis. J Lab Precis Med 2025;10:19.
- Dias ALB, Nascimento JR, Brito-Sousa JD, Sartim MA, da Silva KF, Silva-Neto AV, Dos Santos Mouta G, da Silva Balieiro PC, Baia-da-Silva DC, Almeida-Val F, de Melo GC, Sampaio VS, Lacerda M, Monteiro W. Is glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency associated with COVID-19 infection, severity, and death? A cohort study from the Brazilian Amazon. PLoS One. 2025 Dec 23;20(12):e0331729. doi: 10.1371/journal.pone.0331729. PMID: 41433239; PMCID: PMC12725547.
- Al-Bedaywi, R.R.R., Salameh, K.M.K., Abedin, S. et al. Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency and neonatal indirect hyperbilirubinemia: a retrospective cohort study among 40,305 consecutively born babies. J Perinatol 44, 1035–1041 (2024). https://doi.org/10.1038/s41372-024-01927-1
- Jiang W. [Clinical implications of 2024 edition of WHO classification for G6PD genetic variation]. Zhonghua Yi Xue Yi Chuan Xue Za Zhi. 2025 May 10;42(5):513-517. Chinese. doi: 10.3760/cma.j.cn511374-20250421-00239. PMID: 40623920.
- Namazzi R, Kazinga C, Lima-Cooper G, Liepmann C, Goings MJ, Bednarski O, Abreu M, Schwantes-An TH, Batte A, Opoka RO, John CC, Conroy AL. Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency Is Associated With Increased Risk of Acute Kidney Injury Independent of Hemolytic Complications in Children With Severe Malaria. J Infect Dis. 2025 Jul 30;232(1):127-132. doi: 10.1093/infdis/jiaf080. PMID: 39963714; PMCID: PMC12308644.
- Mak GK, Shah M. Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency. [Updated 2025 Nov 30]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470315/
Komentarze
Prześlij komentarz