Numery w klasyfikacjach:| PUBMED ID | ORPHA | ICD-10 |
| 3380 | Q91.0
Q91.1
Q91.2
Q91.3 |
Rozpowszechnienie:
Zespół Edwardsa występuje rzadko – u około 1 na 3500–8000 żywych urodzeń. Uważa się jednak, że rozpowszechnienie jest częstsze, ponieważ duża liczba ciąż z trisomią 18 kończy się samoistnym poronieniem, często jeszcze przed rozpoznaniem. Choroba częściej dotyczy dziewczynek (nawet 3–4 razy). Ponad 90–95% płodów nie przeżywa ciąży lub pierwszego roku życia, Średni czas przeżycia u żywo urodzonych dzieci jest bardzo krótki – często tygodnie lub miesiące. Dla rodziców oznacza to, że diagnoza niemal zawsze wiąże się z bardzo trudnymi decyzjami i koniecznością przygotowania się na ciężki przebieg choroby.
Przyczyny i mechanizm powstawania
Bezpośrednią przyczyną zespołu Edwardsa jest obecność dodatkowego chromosomu 18, czyli trisomia 18. Najczęściej powstaje ona w wyniku błędu podczas podziału komórek rozrodczych – tzw. nondysjunkcji, czyli nierozdzielenia chromosomów podczas mejozy. Oznacza to, że komórka jajowa lub plemnik zawiera dodatkowy chromosom, a po zapłodnieniu powstaje zarodek z trzema kopiami chromosomu 18.
Wyróżnia się trzy główne postacie zespołu Edwardsa:
- pełna trisomia – dodatkowy chromosom we wszystkich komórkach (najcięższa i najczęstsza),
- mozaikowa – tylko część komórek jest nieprawidłowa (łagodniejszy przebieg),
- częściowa (translokacyjna) – fragment chromosomu jest powielony.
Najważniejszym znanym czynnikiem jest ryzyka zespołu jest późny wiek matki – ryzyko rośnie po 35. roku życia.
W około 95% przypadków choroba nie jest dziedziczna, lecz powstaje spontanicznie. Ryzyko powtórzenia w kolejnej ciąży jest niskie (ok. 1%), ale rośnie wraz z wiekiem matki. Wyjątek stanowi postać translokacyjna, która może być związana z nosicielstwem u jednego z rodziców. Dlatego po rozpoznaniu trisomii 18 zaleca się często badanie kariotypu rodziców.
Objawy i diagnostyka
Zespół Edwardsa, czyli trisomia 18, jest ciężką chorobą genetyczną, której rozpoznanie w zdecydowanej większości przypadków możliwe jest już na etapie życia płodowego. Współczesna diagnostyka prenatalna opiera się na połączeniu badań przesiewowych oraz badań genetycznych potwierdzających. Pierwszym etapem są zazwyczaj badania ultrasonograficzne, które mogą ujawnić charakterystyczne nieprawidłowości, takie jak wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrastania płodu, wady serca, torbiele splotu naczyniówkowego mózgu czy typowe ułożenie dłoni z nachodzącymi na siebie palcami. Obraz USG często stanowi pierwszy sygnał sugerujący obecność trisomii 18 i jest wskazaniem do dalszej diagnostyki. Równolegle wykonuje się badania biochemiczne krwi matki w pierwszym trymestrze ciąży, w których stwierdza się obniżone stężenia białka PAPP-A oraz gonadotropiny kosmówkowej β-hCG. Połączenie wyników USG i markerów biochemicznych pozwala na oszacowanie ryzyka wystąpienia choroby, jednak nie daje rozpoznania pewnego.
Objawy prenatalne wskazujące na zespół Edwardsa:
- zahamowanie wzrostu płodu (IUGR),
- małowodzie lub wielowodzie,
- wady serca,
- nieprawidłowości budowy czaszki,
- zmniejszona aktywność płodu
W ostatnich latach istotną rolę w diagnostyce prenatalnej odgrywają nieinwazyjne testy genetyczne oparte na analizie wolnego DNA płodowego (cfDNA) obecnego we krwi matki. Testy te, określane jako NIPT, charakteryzują się bardzo wysoką czułością i swoistością w wykrywaniu trisomii 18 i stanowią obecnie standard w wielu krajach. Należy jednak podkreślić, że pozostają one badaniami przesiewowymi i dodatni wynik wymaga potwierdzenia metodą inwazyjną. Ostateczne rozpoznanie zespołu Edwardsa możliwe jest wyłącznie na podstawie badań genetycznych materiału płodowego uzyskanego podczas amniopunkcji lub biopsji kosmówki. W badaniach tych wykonuje się analizę kariotypu, a coraz częściej także techniki molekularne, takie jak FISH, QF-PCR czy mikromacierze, które pozwalają nie tylko potwierdzić obecność dodatkowego chromosomu 18, ale również określić jego formę, np. trisomię pełną, mozaikową lub częściową.
 |
Cechy dysmorficzne w zespole Edwardsa
https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/edwards-syndrome |
Jeżeli choroba nie została rozpoznana w okresie prenatalnym, podejrzenie zespołu Edwardsa może zostać postawione po urodzeniu na podstawie charakterystycznego obrazu klinicznego noworodka. Dzieci z trisomią 18 mają zwykle niską masę urodzeniową, liczne cechy dysmorficzne, takie jak małogłowie, mikrognacja, nisko osadzone uszy, zaciśnięte dłonie czy charakterystyczne deformacje stóp tzw. stopy „rocker-bottom” (stopa kołyskowa), a także liczne wady narządowe. Ostateczne potwierdzenie rozpoznania wymaga wykonania badania genetycznego, najczęściej kariotypu z krwi obwodowej. Równolegle przeprowadza się szczegółową diagnostykę narządową, obejmującą przede wszystkim badanie echokardiograficzne, ponieważ wady serca występują u większości pacjentów i mają kluczowe znaczenie dla rokowania. Uzupełniająco wykonuje się badania obrazowe jamy brzusznej, ocenę neurologiczną oraz analizę funkcji oddechowej. Najczęściej stwierdzane i istotne klinicznie wady wrodzone obejmują:
- wady serca (u większości pacjentów),
- wady układu nerwowego,
- wady nerek i przewodu pokarmowego,
- zaburzenia oddychania i bezdechy.
Ponadto u dzieci stwierdza się ciężkie upośledzenie rozwoju psychoruchowego, trudności z karmieniem, zaburzenia napięcia mięśniowego oraz napady drgawkowe.
Diagnostyka różnicowa
Diagnostyka różnicowa trisomii 13, 18 i 21 opiera się przede wszystkim na analizie połączenia wyników badań prenatalnych (USG i markerów biochemicznych) oraz obrazu klinicznego po urodzeniu. Już na etapie badań przesiewowych istotne znaczenie ma wzorzec markerów: w trisomiach 13 i 18 obserwuje się wyraźne obniżenie zarówno PAPP-A, jak i β-hCG, natomiast w trisomii 21 typowe jest obniżenie PAPP-A przy jednoczesnym wzroście β-hCG. W badaniu ultrasonograficznym kluczowe są cechy charakterystyczne dla poszczególnych zespołów — w trisomii 13 dominują ciężkie wady ośrodkowego układu nerwowego, zwłaszcza holoprosencefalia oraz rozszczepy twarzy, w trisomii 18 typowe są zaciśnięte dłonie z nachodzącymi palcami oraz znaczne zahamowanie wzrastania płodu, natomiast w trisomii 21 częściej obserwuje się subtelniejsze markery, takie jak zwiększona przezierność karkowa czy brak kości nosowej.
Cecha | Zespół Pataua (T13) | Zespół Edwardsa (T18) | Zespół Downa (T21) |
Częstość | 1:5000–12000 | 1:3500–8000 | 1:700–1000 |
Chromosom | 13 | 18 | 21 |
Mechanizm | nondysjunkcja | nondysjunkcja | nondysjunkcja |
Ryzyko z wiekiem matki | ↑ | ↑ | ↑↑ |
Dziedziczenie | zwykle sporadyczne | zwykle sporadyczne | sporadyczne / translokacja |
PAPP-A (MoM) | ↓↓↓ (<0,3–0,4) | ↓↓↓ (<0,3–0,4) | ↓ (~0,4–0,6) |
β-hCG (MoM) | ↓↓↓ (<0,3–0,4) | ↓↓↓ (<0,3–0,4) | ↑↑ (>1,5–2,0) |
PlGF | ↓ | ↓ | ↓ |
AFP (II trymestr) | ↓ / N | ↓ | ↑ |
NT (przezierność karkowa) | ↑ | ↑ | ↑ |
Kość nosowa | brak | brak | brak |
IUGR | + | +++ | rzadko |
Wady serca (prenatalnie) | ciężkie | bardzo częste | częste (AVSD) |
OUN | holoprosencefalia | ciężkie uszkodzenia | lekkie–umiarkowane |
Twarz | rozszczep, deformacje | mikrognacja | płaska twarz |
Oczy | mikroftalmia | - | plamki Brushfielda |
Kończyny | polidaktylia | zaciśnięte dłonie | pojedyncza bruzda dłoni |
Serce (po urodzeniu) | ciężkie wady | >90% wad | ~50% wad |
Nerki / inne | torbielowatość | wady nerek | rzadziej |
NIPT (cfDNA) | bardzo wysoka czułość | bardzo wysoka | bardzo wysoka |
Diagnostyka inwazyjna | CVS / amniopunkcja | CVS / amniopunkcja | CVS / amniopunkcja |
Potwierdzenie | kariotyp / FISH / QF-PCR | kariotyp | kariotyp |
Leczenie przyczynowe | brak | brak | brak |
Postępowanie | paliatywne | paliatywne | leczenie + rehabilitacja |
Chirurgia | bardzo rzadko | rzadko (indywidualnie) | często |
Śmiertelność prenatalna | bardzo wysoka | bardzo wysoka | umiarkowana |
Przeżycie 1 rok | <10% | <10% | >90% |
Typowe przeżycie | dni–tygodnie | tygodnie–miesiące | dziesiątki lat |
Rozwój intelektualny | ciężkie upośledzenie | ciężkie | lekkie–umiarkowane |
Po urodzeniu różnicowanie opiera się na obrazie dysmorfii i wad wrodzonych: polidaktylia i ciężkie wady twarzoczaszki sugerują trisomię 13, charakterystyczne ułożenie dłoni i ciężkie wady wielonarządowe wskazują na trisomię 18, natomiast cechy takie jak płaska twarz, skośne szpary powiekowe i pojedyncza bruzda dłoni są typowe dla trisomii 21. Ostateczne rozpoznanie we wszystkich przypadkach wymaga potwierdzenia badaniem genetycznym (kariotypem), które pozwala jednoznacznie odróżnić poszczególne trisomie oraz wykluczyć inne aberracje chromosomowe o podobnym obrazie klinicznym.
Możliwości leczenia
Leczenie zespołu Edwardsa ma charakter wyłącznie objawowy, ponieważ nie opracowano jeszcze metody usunięcia dodatkowego chromosomu z komórek organizmu. Postępowanie terapeutyczne jest złożone i zależy od ciężkości objawów oraz decyzji rodziców, podejmowanych we współpracy z zespołem medycznym. W okresie noworodkowym kluczowe znaczenie ma stabilizacja podstawowych funkcji życiowych, w tym wsparcie oddechowe i leczenie bezdechów. W niektórych przypadkach rozważa się leczenie operacyjne wad wrodzonych, zwłaszcza wad serca lub przewodu pokarmowego, jednak decyzje te są trudne i wymagają indywidualnej oceny ryzyka oraz potencjalnych korzyści. Istotnym elementem opieki jest także zapewnienie odpowiedniego żywienia, często z wykorzystaniem sondy lub gastrostomii. Ze względu na ciężki przebieg choroby bardzo ważną rolę odgrywa opieka paliatywna, której celem jest zapewnienie dziecku komfortu oraz wsparcie psychiczne i organizacyjne dla rodziny.
Rokowanie w zespole Edwardsa jest niestety bardzo niekorzystne. Większość płodów z trisomią 18 obumiera jeszcze w okresie prenatalnym, a spośród dzieci urodzonych żywo znaczna część umiera w pierwszych dniach lub tygodniach życia. Dane epidemiologiczne wskazują, że około połowa noworodków nie przeżywa pierwszego tygodnia, a ponad 90% umiera przed ukończeniem pierwszego roku życia. Dłuższe przeżycie obserwuje się głównie w postaciach mozaikowych lub w przypadkach mniej nasilonych wad narządowych, jednak nawet wtedy dzieci wymagają stałej opieki. Mają głęboką niepełnosprawność intelektualną oraz fizyczną. W ostatnich latach obserwuje się zmianę podejścia do leczenia, polegającą na większej indywidualizacji decyzji terapeutycznych oraz uwzględnianiu wartości i oczekiwań rodziny, przy jednoczesnym rozważaniu jakości życia dziecka.
Podsumowując, zespół Edwardsa jest ciężką chorobą genetyczną, której rozpoznanie opiera się głównie na nowoczesnej diagnostyce prenatalnej oraz badaniach genetycznych. Pomimo postępu medycyny leczenie pozostaje objawowe, a rokowanie bardzo poważne, co sprawia, że kluczowe znaczenie ma kompleksowa opieka medyczna oraz wsparcie rodziny w procesie podejmowania decyzji terapeutycznych.
Znieczulenie w zespole Edwardsa
Pacjent z trisomią 18 stanowi duże wyzwanie dla anestezjologa. Problemy wynikają głównie z wad serca, trudnych dróg oddechowych i niestabilności fizjologicznej.
Ocena przedoperacyjna - kluczowa jest dokładna ocena:
- układu sercowo-naczyniowego (echo serca),
- układu oddechowego,
- neurologicznego,
- funkcji nerek
Wady serca występują u większości pacjentów, co znacząco zwiększa ryzyko znieczulenia.
Drogi oddechowe - często występują:
- mikrognacja,
- deformacje twarzoczaszki,
- ograniczone otwarcie ust,
oznacza to:
- wysokie ryzyko trudnej intubacji,
- konieczność przygotowania sprzętu alternatywnego (wideolaryngoskop, maska krtaniowa).
Postępowanie śródoperacyjne - priorytety:
- utrzymanie stabilności hemodynamicznej,
- unikanie depresji mięśnia sercowego,
- ostrożne dawkowanie anestetyków
Często preferuje się: sewofluran (korzystny profil hemodynamiczny).
Ryzyka:
- arytmie,
- hipoksja,
- nadciśnienie płucne.
Monitorowanie: często konieczne monitorowanie inwazyjne (ciśnienie tętnicze), a w ciężkich przypadkach centralny dostęp naczyniowy.
Okres pooperacyjny: wysokie ryzyko: niewydolności oddechowej, bezdechów i aspiracji. Często jest konieczna: wentylacja mechaniczna i intensywne monitorowanie.
Aspekty etyczne: Znieczulenie i leczenie operacyjne wymagają:
- indywidualnej oceny korzyści i ryzyka,
- rozmowy z rodzicami,
- podejścia interdyscyplinarnego.
Opracowano na podstawie:
- Balasundaram P, Avulakunta ID. Edwards Syndrome. [Updated 2025 Feb 15]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK570597/
- Orphanet. Trisomy 18 syndrome (Edwards syndrome) https://www.orpha.net/en/disease/detail/3380
- MedlinePlus Genetics. Trisomy 18:https://medlineplus.gov/genetics/condition/trisomy-18/
- Meyer RE, Liu G, Gilboa SM, Ethen MK, Aylsworth AS, Powell CM, Flood TJ, Mai CT, Wang Y, Canfield MA; National Birth Defects Prevention Network. Survival of children with trisomy 13 and trisomy 18: A multi-state population-based study. Am J Med Genet A. 2016 Apr;170A(4):825-37.
- Ludorf KL, Benjamin RH, Shumate CJ, Canfield MA, Nguyen J, Agopian AJ. Long-Term Survival Among Children With Trisomy 13 and Trisomy 18 by Cytogenetic Status. JAMA Netw Open. 2025;8(9):e2529885. doi:10.1001/jamanetworkopen.2025.29885
- Hui L, Ellis K, Mayen D, Pertile MD, Reimers R, Sun L, Vermeesch J, Vora NL, Chitty LS. Position statement from the International Society for Prenatal Diagnosis on the use of non-invasive prenatal testing for the detection of fetal chromosomal conditions in singleton pregnancies. Prenat Diagn. 2023 Jun;43(7):814-828.
- OrphanAnesthesia – Trisomy 18: Anaesthesia recommendations: https://www.orphananesthesia.eu/rare-diseases/published-guidelines/trisomy-18-syndrome/313-trisomy-18/file.html
Komentarze
Prześlij komentarz