FOP - Fibrodysplasia ossificans progressiva

Fibrodysplasia ossificans progressiva (FOP) to jedna z najrzadszych i najbardziej dramatycznych chorób genetycznych. W jej przebiegu organizm stopniowo przekształca tkanki miękkie — mięśnie, ścięgna, więzadła i powięzi — w tkankę kostną. Proces ten zachodzi w sposób niekontrolowany i nieodwracalny, prowadząc do powstawania dodatkowego „szkieletu”, który z czasem ogranicza ruch i zamyka człowieka w jego własnym ciele.

Choroba rozwija się rzutami, określanymi przez pacjentów jako „przebłyski”. Każdy taki epizod pozostawia po sobie trwałe zmiany, które stopniowo odbierają sprawność i niezależność. Mimo postępu medycyny nadal nie istnieje leczenie przyczynowe, jednak coraz lepiej rozumiemy mechanizmy choroby i pojawiają się nowe kierunki terapii.

 

Synonimy

• ang., łac. fibrodysplasia ossificans progressiva (FOP)
• choroba Münchmeyera
• łac. myositis ossificans progressiva (nazwa myląca; procesem objęta jest tkanka łączna, a nie tylko mięśnie)
• postępujące kostniejące zapalenie mięśni

Numery w klasyfikacjach

• ICD-10: M61.1
• OMIM: 135100
• ORPHAcode: 337

Rozpowszechnienie

FOP występuje z częstością około 1 : 2 000 000. Na świecie żyje kilka tysięcy chorych, choć wiele przypadków może pozostawać nierozpoznanych. W Polsce choroba występuje niezwykle rzadko, co dodatkowo utrudnia jej wczesne rozpoznanie i właściwe prowadzenie pacjentów.

Przyczyny i dziedziczenie

U podłoża choroby leży mutacja w genie ACVR1, który koduje receptor aktywiny 1, uczestniczący w szlaku sygnałowym odpowiedzialnym za rozwój i różnicowanie tkanki kostnej.

W warunkach prawidłowych receptor ten aktywuje się tylko wtedy, gdy organizm otrzymuje odpowiedni sygnał — np. w trakcie gojenia. W FOP dochodzi do jego nieprawidłowej, stałej aktywacji. Oznacza to, że organizm interpretuje bodźce takie jak uraz czy stan zapalny jako sygnał do tworzenia kości. Prowadzi to do sytuacji, w której:

• uraz mięśnia nie kończy się regeneracją, lecz kostnieniem,
• stan zapalny zamiast gojenia inicjuje proces tworzenia kości,
• nawet niewielkie uszkodzenie tkanek może uruchomić nieodwracalny proces.

Proces ten określa się jako heterotopowe kostnienie, czyli występowanie kostnień pozaszkieletowych.

Choroba dziedziczona jest autosomalnie dominująco, jednak w zdecydowanej większości przypadków mutacja powstaje spontanicznie (de novo).

Objawy

Pierwsze objawy choroby mogą być obecne już u noworodków. Charakterystyczne są anomalie paluchów stóp — skrócone, koślawe paluchy oraz czasem skrócone kciuki. Jest to bardzo ważny, często niedoceniany sygnał diagnostyczny obecny już w okresie prenatalnym (USG 3D) lub od urodzenia.

W kolejnych latach życia, najczęściej między 2. a 6. rokiem życia, pojawiają się pierwsze rzuty choroby (ang. flare-up, określane jako "przebłyski"). Objawiają się one jako bolesne, miękkie guzy w obrębie karku, pleców i obręczy barkowej. Zmianom tym towarzyszy stan zapalny — skóra jest ciepła, zaczerwieniona, a pacjent odczuwa ból i ogólne pogorszenie samopoczucia, przypominające infekcję.

Z czasem zmiany te twardnieją i przekształcają się w tkankę kostną. Każdy kolejny rzut pozostawia trwałe skostnienia, które ograniczają ruchomość i prowadzą do postępującego unieruchomienia.

Kostnienie najczęściej rozpoczyna się w okolicach osiowych (kark, plecy), a następnie szerzy się osiowo–obwodowo, obejmując kolejne partie ciała.

W miarę postępu choroby dochodzi do:

• blokowania stawów,
• deformacji sylwetki,
• unieruchomienia kończyn,
• trudności w połykaniu i mówieniu (przy zajęciu stawu skroniowo-żuchwowego).

Charakterystyczne jest to, że choroba nie obejmuje niektórych struktur mięśniowych, takich jak przepona czy serce.

 

Uwaga: Pułapki w FOP!

🚩 Wczesne zmiany w FOP są często mylone z nowotworami tkanek miękkich, co prowadzi do wykonywania biopsji — procedury, która może nieodwracalnie pogorszyć stan pacjenta poprzez indukcję nowego kostnienia.

🚩 Każdy uraz tkanek miękkich — nawet niewielki lub jatrogenny — może uruchomić kaskadę zapalną prowadzącą do heterotopowego kostnienia, dlatego minimalizacja interwencji medycznych jest kluczowym elementem postępowania.

 

Diagnostyka

Rozpoznanie FOP opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym oraz badaniu genetycznym. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie charakterystycznych anomalii paluchów oraz właściwa interpretacja pojawiających się guzów. W diagnostyce wykorzystuje się badania obrazowe (RTG, tomografia komputerowa), które pozwalają uwidocznić ogniska kostnienia.

Ostateczne potwierdzenie uzyskuje się w badaniu genetycznym wykrywającym mutację w genie ACVR1.

🚩 Należy podkreślić, że wykonywanie biopsji lub operacyjne usuwanie zmian w celu „diagnostycznym” jest przeciwwskazane i może doprowadzić do gwałtownego pogorszenia stanu pacjenta.

 

Gdy widzisz: skrócone, koślawe paluchy u stóp u dziecka - pomyśl o FOP!

Diagnostyka różnicowa

FOP może być mylona z innymi chorobami przebiegającymi z guzami tkanek miękkich, szczególnie na wczesnym etapie. Najczęściej należy różnicować z:

• mięsakami tkanek miękkich
• myositis ossificans pourazowym
• agresywną fibromatozą (desmoid)
• progresywną heteroplazją kostną (POH)
• krwiakami i zmianami pourazowymi.

Czynniki wyzwalające zaostrzenia

Zaostrzenia choroby mogą być wywoływane przez wiele czynników, najczęściej związanych z urazem tkanek. Każdy z tych czynników może doprowadzić do powstania nowego ogniska kostnienia. Do najważniejszych należą:

• urazy mechaniczne (nawet drobne),
• zastrzyki domięśniowe,
• zabiegi chirurgiczne,
• intensywna rehabilitacja i rozciąganie mięśni,
• infekcje,
• szczepienia domięśniowe,
• intubacja dotchawicza.

Możliwości leczenia 

Obecnie nie istnieje leczenie przyczynowe FOP, a postępowanie koncentruje się na ograniczaniu objawów, zapobieganiu zaostrzeniom oraz poprawie jakości życia pacjentów.

W ostrych rzutach choroby stosuje się krótkotrwałą terapię glikokortykosteroidami (np. prednizon), która może zmniejszyć nasilenie stanu zapalnego i dolegliwości bólowych, szczególnie jeśli zostanie wdrożona wcześnie. Nie zapobiega ona jednak powstawaniu nowych skostnień.

W leczeniu bólu wykorzystuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz inne leki przeciwbólowe, w zależności od nasilenia objawów. W niektórych przypadkach stosuje się także leki modulujące proces zapalny np. montelukast.

Ogromne znaczenie ma postępowanie niefarmakologiczne. Należy unikać wszelkich działań mogących prowadzić do mikrourazów, takich jak intensywna rehabilitacja, masaże czy bierne rozciąganie mięśni. Zalecane są łagodne formy aktywności, takie jak ćwiczenia w wodzie czy delikatna gimnastyka.

Istotnym elementem opieki jest również wsparcie żywieniowe — szczególnie u pacjentów z zajęciem stawu skroniowo-żuchwowego, u których dochodzi do trudności w jedzeniu i ryzyka niedożywienia. Wówczas należy zadbać o miękką, łatwo przełykalną konsystencję posiłków.

W ostatnich latach prowadzone są intensywne badania nad nowymi terapiami. Obejmują one m.in. leki blokujące szlak BMP oraz inhibitory receptora ACVR1. Badane są również przeciwciała monoklonalne oraz terapie ukierunkowane molekularnie. Choć wyniki badań są obiecujące, żadna z tych metod nie jest jeszcze standardem leczenia.

Rokowanie

Choroba ma charakter postępujący i prowadzi do ciężkiej niepełnosprawności, najczęściej już w młodym wieku dorosłym. Przyczyną śmierci na ogół są powikłania oddechowe związane z unieruchomieniem klatki piersiowej.

Take-home message

FOP to choroba, w której organizm błędnie przekształca uszkodzone tkanki w kość. Kluczowe znaczenie ma unikanie czynników wyzwalających oraz wczesne rozpoznanie, które pozwala uniknąć niebezpiecznych procedur medycznych.

 

FAQ

Czy FOP to nowotwór?

Nie, choć może być z nim mylona.

Czy można operacyjnie usunąć skostnienia?

Nie — zabiegi chirurgiczne najczęściej prowadzą do nawrotu i pogorszenia choroby.

Mam chore dziecko. Gdzie szukać wsparcia?

Pomoc można uzyskać m.in. w organizacjach pacjenckich, takich jak International Fibrodysplasia Ossificans Progressiva Association (anglojęzyczne) oraz w Stowarzyszeniu FOP Polska.

Gdzie w Polsce znajduje się ośrodek referencyjny dla pacjentów z FOP?

Pacjenci mogą uzyskać specjalistyczną pomoc w Klinicznym Szpitalu Wojewódzkim im. Św. Jadwigi Królowej w Rzeszowie, gdzie na oddziale reumatologicznym zajmuje się nimi dr Małgorzata Szczepanek.

Czy w Polsce pacjenci mają dostęp do najnowszych terapii?

Tak — nowoczesne terapie istnieją, ale dostęp do nich w Polsce jest nadal głównie pośredni (badania kliniczne), a nie standardowy. Jedną z nich jest terapia garetosmabem (Regeneron). Jest to przeciwciało monoklonalne przeciwko receptorowi ACVR1. Badania kliniczne (OPTIMA) wykazały, że garetosmab może zmniejszyć liczbę nowych zmian heterotopowego kostnienia (HO) o ponad 90% w porównaniu do placebo. Garetosmab obecnie jest przedmiotem badań klinicznych. Kliniczny Szpital Wojewódzki nr 2 im. Jadwigi Królowej w Rzeszowie jest ośrodkiem referencyjnym uczestniczącym w badaniu, w którym leczone są zarówno dzieci, jak i dorośli z FOP. Poza przeciwciałami, w badaniach klinicznych są inne leki, takie jak palowaroten (agonista receptora kwasu retinowego gamma).

Jak radzić sobie z obrzękami kończyn dolnych u pacjentów z FOP?

Obrzęki kończyn dolnych są częstym problemem u pacjentów z fibrodysplazją, szczególnie w zaawansowanych stadiach choroby, gdy dochodzi do ograniczenia ruchu i zaburzeń odpływu krwi żylnej. Postępowanie powinno być delikatne i dostosowane do stanu chorego, tak aby nie wywołać mikrourazów mogących sprowokować rzut choroby. Pomocne mogą być:

• Łagodne ćwiczenia czynne – np. unoszenie palców stóp i ich prostowanie (jeśli ruchomość jest zachowana), bez forsowania i bólu
• Elewacja kończyn dolnych – uniesienie nóg powyżej poziomu serca (np. na poduszce, kocu), co ułatwia odpływ krwi
• Delikatny masaż (głaskanie) – od stóp ku górze, bez ucisku, najlepiej z użyciem preparatów poprawiających krążenie (np. z kasztanowcem, arniką, heparyną)
• Chłodne natryski – działają obkurczająco na naczynia i zmniejszają obrzęk (unikać przegrzewania organizmu)
• Odpowiednia pielęgnacja skóry – delikatne mycie, dokładne osuszanie (bez tarcia), stosowanie preparatów nawilżających
• Unikanie ucisku – ciasnych skarpet, obcisłej odzieży, opasek
• Kompresjoterapia (jeśli zalecona przez lekarza) – bandażowanie lub pończochy uciskowe dobrane indywidualnie
• Modyfikacja diety – ograniczenie soli oraz zwiększenie podaży produktów bogatych w potas (np. pomidory, banany, ziemniaki, suszone morele).

Kluczowe jest, aby wszystkie działania były łagodne i nieinwazyjne — intensywne masaże, ucisk czy agresywna fizjoterapia mogą przynieść więcej szkody niż pożytku.

Znieczulanie pacjentów chorych na FOP

Znieczulenie pacjentów z FOP stanowi jedno z największych wyzwań w anestezjologii. Problemy wynikają przede wszystkim z ograniczonej ruchomości, deformacji anatomicznych oraz ryzyka wywołania nowych ognisk kostnienia w wyniku urazu.

Szczególnie trudne jest zabezpieczenie dróg oddechowych. Ograniczone otwarcie ust, usztywnienie kręgosłupa (zwłaszcza w odcinku szyjnym) oraz zmiany w obrębie stawu skroniowo-żuchwowego sprawiają, że intubacja może być bardzo trudna lub wręcz niemożliwa standardowymi metodami. Zaleca się stosowanie technik minimalizujących uraz, takich jak intubacja fiberoskopowa, często przez nos.

Należy bezwzględnie unikać odchylania głowy do tyłu i na boki, nadmiernego rozwierania szczęk pacjenta, iniekcji domięśniowych oraz wszelkich procedur mogących uszkadzać tkanki. Nawet drobne urazy mogą prowadzić do powstania nowych skostnień.

Zabiegi stomatologiczne wymagają szczególnej ostrożności i często modyfikacji technik — nie zaleca się klasycznych blokad żuchwy, a dostęp do jamy ustnej bywa znacznie ograniczony.

Postępowanie anestezjologiczne powinno być zawsze indywidualne i prowadzone przez doświadczony zespół, świadomy specyfiki choroby.

🧬 O autorze:

Katarzyna Ziaja – od 2012 roku zajmuje się tematyką chorób rzadkich. Tworzy treści oparte na aktualnej wiedzy medycznej oraz publikacjach naukowych, aby w przystępny sposób wyjaśniać złożone zagadnienia zdrowotne. Więcej informacji: https://chorobyrzadkie.blogspot.com/p/o-nas.html

Źródła:

1. Kaplan FS, Xu M, Seemann P, Connor JM, Glaser DL, Carroll L, Delai P, Fastnacht-Urban E, Forman SJ, Gillessen-Kaesbach G, Hoover-Fong J, Köster B, Pauli RM, Reardon W, Zaidi SA, Zasloff M, Morhart R, Mundlos S, Groppe J, Shore EM. Classic and atypical fibrodysplasia ossificans progressiva (FOP) phenotypes are caused by mutations in the bone morphogenetic protein (BMP) type I receptor ACVR1. Hum Mutat. 2009 Mar;30(3):379-90. doi: 10.1002/humu.20868. PMID: 19085907; PMCID: PMC2921861.
2. Pignolo RJ, Baujat G, Brown MA, De Cunto C, Hsiao EC, Keen R, Al Mukaddam M, Le Quan Sang KH, Wilson A, Marino R, Strahs A, Kaplan FS. The natural history of fibrodysplasia ossificans progressiva: A prospective, global 36-month study. Genet Med. 2022 Dec;24(12):2422-2433. doi: 10.1016/j.gim.2022.08.013. Epub 2022 Sep 24. PMID: 36152026.
3. Hino K, Ikeya M, Horigome K, Matsumoto Y, Ebise H, Nishio M, Sekiguchi K, Shibata M, Nagata S, Matsuda S, Toguchida J. Neofunction of ACVR1 in fibrodysplasia ossificans progressiva. Proc Natl Acad Sci U S A. 2015 Dec 15;112(50):15438-43. doi: 10.1073/pnas.1510540112. Epub 2015 Nov 30. PMID: 26621707; PMCID: PMC4687587.
4. Di Rocco M, Forleo-Neto E, Pignolo RJ, Keen R, Orcel P, Funck-Brentano T, Roux C, Kolta S, Madeo A, Bubbear JS, Tabarkiewicz J, Szczepanek M, Bachiller-Corral J, Cheung AM, Dahir KM, Botman E, Raijmakers PG, Al Mukaddam M, Tile L, Portal-Celhay C, Sarkar N, Hou P, Musser BJ, Boyapati A, Mohammadi K, Mellis SJ, Rankin AJ, Economides AN, Trotter DG, Herman GA, O'Meara SJ, DelGizzi R, Weinreich DM, Yancopoulos GD, Eekhoff EMW, Kaplan FS. Garetosmab in fibrodysplasia ossificans progressiva: a randomized, double-blind, placebo-controlled phase 2 trial. Nat Med. 2023 Oct;29(10):2615-2624. doi: 10.1038/s41591-023-02561-8. Epub 2023 Sep 28. PMID: 37770652; PMCID: PMC10579054.
5. OrphanAnesthesia: FOP: https://www.orphananesthesia.eu/rare-diseases/published-guidelines/fibrodysplasia-ossificans-progressiva/1733-fibrodysplasia-ossificans-progressiva-2/file.html 21.04.2026
6. International Fibrodysplasia Ossificans Progressiva Association (IFOPA). FOP Medical Management Guidelines (Updated 2022) Dostęp: https://www.iccfop.org

Ważna informacja:

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.